W Beskidzie Niskim mapa to coś więcej niż pomoc w nawigacji. Na starych arkuszach wciąż widać wsie, które po 1947 roku zniknęły z krajobrazu, a ich miejsce zajął las. Porównywanie map z różnych epok to jeden z najciekawszych sposobów poznawania regionu – i świetne przygotowanie do wycieczki szlakiem dawnych łemkowskich osad.
Stare mapy – gdzie ich szukać
- Mapy austriackich zdjęć wojskowych – Galicja została szczegółowo zmapowana w kolejnych tzw. zdjęciach topograficznych, od końca XVIII do końca XIX wieku. Widać na nich granice wsi, drogi, młyny, cerkwie i układ pól. Wiele z tych map można przeglądać w serwisach z mapami historycznymi nałożonymi na współczesny podkład.
- Mapy WIG – mapy Wojskowego Instytutu Geograficznego z okresu międzywojennego, najczęściej w skali 1:100 000. Pokazują wsie łemkowskie tuż przed wojną i wysiedleniami. Skany są dostępne w internetowych archiwach map.
- Mapy katastralne – plany z XIX wieku z podziałem na działki; przechowywane w archiwach państwowych, część zdigitalizowana.
Ortofotomapy, numeryczny model terenu i granice działek bezpłatnie udostępnia Geoportal.
Jak czytać stare mapy w terenie
Najprostszy sposób to porównanie warstw w serwisie z mapami historycznymi lub w Geoportalu: na podkład ortofotomapy nakłada się dawny arkusz i szuka charakterystycznych punktów – zakrętów potoków, skrzyżowań dróg, cerkwisk. W terenie dawne wsie zdradzają:
- stare drzewa owocowe i lipy w środku lasu,
- kamienne podmurówki i piwnice,
- przydrożne krzyże i kapliczki,
- cmentarze przycerkiewne, często odnowione w ostatnich latach.

Współczesne mapy turystyczne
Na wycieczki najlepiej sprawdzają się mapy w skali 1:50 000 lub dokładniejsze. Dla okolic Jaślisk wydano m.in. szczegółową mapę w skali 1:30 000 przygotowaną z udziałem lokalnych stowarzyszeń. Dobre są też mapy całego Beskidu Niskiego wydawane przez wydawnictwa turystyczne – przy zakupie sprawdź rok wydania, bo przebieg szlaków się zmienia. Magurski Park Narodowy udostępnia mapy swojego obszaru z zasadami udostępniania.
Mapy w telefonie
Aplikacje i serwisy z mapami turystycznymi pokazują szlaki, czasy przejść i profile wysokościowe. Zanim wyjdziesz w teren, pobierz mapy offline – w dolinach Beskidu Niskiego zasięg bywa słaby albo przełącza się na sieć słowacką. Miej też przy sobie papierową mapę: bateria w zimnie wyczerpuje się szybko.
Geoportal i dane rządowe
Państwowy Geoportal udostępnia bezpłatnie ortofotomapy, numeryczny model terenu i granice działek. Cieniowany model terenu bywa zaskakująco pomocny: widać na nim dawne drogi, tarasy pól, a nawet zarysy fortyfikacji – tak odczytano m.in. okopy konfederatów barskich w dolinie Czeremchy.
Planujesz trasę? Zajrzyj do działu Szlaki i wycieczki i do opisu szlaku na Kamień nad Jaśliskami.
Wycieczka „ze starą mapą” – jak ją zaplanować
- Wybierz dolinę, w której na starej mapie widać wieś, a na współczesnej – las lub łąki.
- Porównaj w Geoportalu przebieg dawnych dróg z obecnymi szlakami i drogami leśnymi.
- Zaznacz w aplikacji punkty: cerkwisko, cmentarz, przydrożne krzyże, dawne młyny.
- W terenie szukaj starych drzew owocowych, lip i kamiennych podmurówek.
- Po powrocie porównaj zdjęcia z mapą – często dopiero wtedy widać układ dawnej wsi.
Takie wycieczki najlepiej robić późną jesienią lub wczesną wiosną, gdy nie ma liści i wysokiej trawy. Pamiętaj, że cerkwiska i cmentarze to miejsca pamięci – nie przestawiaj kamieni ani krzyży i nie zabieraj niczego „na pamiątkę”.
Nazwy na mapach – dlaczego się różnią
Na starych mapach nazwy miejscowości i szczytów często zapisywano w różnych wersjach: polskiej, łemkowskiej, niemieckiej lub węgierskiej. Po wojnie część nazw zmieniono, a wsie, które przestały istnieć, czasem zachowały się tylko jako nazwy przysiółków lub polan. Dlatego szukając dawnej wsi, warto sprawdzić kilka wariantów nazwy i porównać je z opisami w przewodnikach historycznych i na tablicach informacyjnych przy cerkwiskach.
Zobacz także nasze teksty o okopach konfederatów barskich oraz o szlaku na Kamień nad Jaśliskami.
Najczęstsze pytania
Jaka skala mapy jest najlepsza na wędrówki po Beskidzie Niskim?
Do pieszych wycieczek najlepiej 1:50 000 lub dokładniejsza (1:30 000, 1:25 000). Mapy 1:100 000 nadają się do planowania przejazdów.
Gdzie zobaczyć zaginione wsie na mapie?
Na skanach map WIG i austriackich zdjęć wojskowych – najwygodniej w serwisach, które pozwalają porównać je ze współczesną mapą.
Czy mapy w aplikacji wystarczą?
Na krótkich trasach zwykle tak, ale zawsze miej mapy pobrane offline i najlepiej papierową mapę zapasową.
Zdjęcie główne: Znaki szlaków turystycznych na pniu drzewa. Fot. Jakub Hałun, Wikimedia Commons, CC BY 4.0.
Przydał się ten tekst przed wyjazdem?
Ten tekst nie ma jeszcze ocen.
Tekst został utworzony przy pomocy sztucznej inteligencji (modeli językowych).

