W dolinie Czeremchy, niedaleko Jaślisk, w lesie zachowały się zarysy okopów i szańca, które zbudowali konfederaci barscy. To pamiątka po jednym z epizodów walk z lat 1768–1772, kiedy pogranicze Beskidu Niskiego stało się zapleczem i polem bitwy konfederacji. Dziś do miejsca prowadzi oznakowane dojście.
Konfederacja barska w kilku zdaniach
Konfederacja zawiązana w 1768 roku w Barze na Podolu była zbrojnym związkiem szlachty skierowanym przeciw rosnącym wpływom Rosji i królowi Stanisławowi Augustowi. Walki prowadzono w różnych częściach Rzeczypospolitej przez cztery lata. Ważnym zapleczem stały się Węgry – po drugiej stronie Karpat konfederaci znaleźli schronienie, a ich władze (Generalność) przeniosły się na pewien czas do Preszowa, niedaleko dzisiejszej granicy polsko-słowackiej.
Przebieg i znaczenie konfederacji opisuje hasło Konfederacja barska.
Dlaczego właśnie tutaj
Przełęcze Beskidu Niskiego są najniższe w całym łuku Karpat. Drogi z doliny Jasiołki i okolic Jaślisk prowadziły na południe, na Węgry, a tamtędy wędrowały oddziały, zaopatrzenie i korespondencja. Kto kontrolował przejścia, ten miał przewagę – dlatego konfederaci umacniali się w dolinach i na grzbietach, budując szańce i okopy.

Bitwa w Lipowcu i Czeremsze (1770)
Na podstawie znalezisk i źródeł odtworzono przebieg starcia, do którego doszło w 1770 roku między wojskami rosyjskimi a oddziałem konfederatów na terenie Lipowca i Czeremchy. Kulminacją była walka przy szańcu w Czeremsze. Podczas badań przeprowadzonych w 2018 roku w miejscu umocnień odnaleziono m.in. kule do muszkietów – zarówno rosyjskich, jak i austriackich, używanych przez konfederatów.
Co zobaczysz w terenie
Zarysy wałów i rowów najlepiej widać późną jesienią i wczesną wiosną, gdy runo leśne jest niskie. Doskonale widoczne są natomiast na cieniowanym, numerycznym modelu terenu, który można przeglądać w państwowym Geoportalu – to dobry sposób, by przygotować się do wycieczki. Piszemy o tym szerzej w tekście o mapach Beskidu Niskiego.
- Nie kop i nie używaj wykrywacza metali – poszukiwanie zabytków bez pozwolenia konserwatora jest nielegalne.
- Nie zabieraj znalezionych przedmiotów – zgłoś je do gminy lub wojewódzkiego konserwatora zabytków.
- Szanuj las i prywatne grunty na dojściu.
Gdzie dowiedzieć się więcej
Znaleziska z Czeremchy i informacje o walkach konfederatów w okolicy można zobaczyć w Ośrodku Dokumentacji i Historii Ziemi Żmigrodzkiej – Muzeum im. Leona Karcińskiego w Nowym Żmigrodzie. Warto połączyć wizytę z wycieczką do Dukli, gdzie w muzeum historycznym przedstawiono dzieje regionu.
Jaśliska – miasto na szlaku
Nieprzypadkowo w pobliżu leżą Jaśliska – lokowane w średniowieczu miasteczko było ważnym punktem na trakcie handlowym na Węgry, zwłaszcza w handlu winem. Przez wieki należało do biskupów przemyskich, a jego położenie przy przejściu przez góry sprawiało, że przez okolicę przetaczały się wojska. O dziejach miasteczka piszemy w tekście Tajemnice Jaślisk. Na wycieczkę możesz połączyć okopy z wejściem na Kamień nad Jaśliskami.
Inne ślady historii w okolicy Jaślisk
- Cmentarze z I wojny światowej – w okolicy walk z 1914–1915 roku zachowały się cmentarze wojenne, na których leżą żołnierze armii austro-węgierskiej i rosyjskiej.
- Cerkwiska i cmentarze łemkowskie – w dolinach, w których wsie wyludniły się po 1947 roku, zachowały się kamienne krzyże i stare drzewa wokół miejsc po cerkwiach.
- Kapliczki i figury przydrożne – w samych Jaśliskach i okolicznych wsiach stoją kapliczki z XVIII i XIX wieku.
- Dawny trakt na Węgry – w terenie widać miejscami wąwozy dawnych dróg, którymi przez wieki wędrowali kupcy i wojska.
Jak zorganizować wycieczkę historyczną
Najlepiej zaplanować dzień w trzech częściach: rano spacer po Jaśliskach i rynku, w południe dojście do okopów w dolinie Czeremchy, po południu wizyta w muzeum w Nowym Żmigrodzie lub w Dukli. Przed wyjazdem warto przeczytać o historii regionu i przygotować mapę z zaznaczonymi miejscami. Gdy będziesz w terenie, zwróć uwagę na ukształtowanie doliny – łatwiej wtedy zrozumieć, dlaczego właśnie tu budowano szańce i jak przebiegała walka o przejście przez góry.
Zobacz także nasze teksty o wycieczce na Kamień nad Jaśliskami oraz o starych mapach regionu.
Najczęstsze pytania
Czy okopy konfederatów są oznakowane?
Tak, w dolinie Czeremchy oznakowano dojście do miejsca, gdzie zachowały się pozostałości okopów i szańca. Przed wyjściem sprawdź aktualny przebieg na mapie.
Ile trwała konfederacja barska?
Od 1768 do 1772 roku. Jej upadek zbiegł się z pierwszym rozbiorem Polski.
Czy można szukać pamiątek z wykrywaczem metali?
Nie bez pozwolenia wojewódzkiego konserwatora zabytków. Nielegalne poszukiwania są przestępstwem i niszczą kontekst archeologiczny.
Zdjęcie główne: Kościół św. Katarzyny w Jaśliskach. Fot. Henryk Bielamowicz, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.
Przydał się ten tekst przed wyjazdem?
Ten tekst nie ma jeszcze ocen.
Tekst został utworzony przy pomocy sztucznej inteligencji (modeli językowych).



